Αγαπητέ συνεργάτη,

Η “κουλτούρα” είναι μια λέξη που έχει τις μεταφορικές ρίζες της στο φυτικό βασίλειο – από τη λατινική cultura: «άροση της γης, προετοιμασία του εδάφους για καλλιέργειες, “αγροτική καλλιέργεια”».¹ Ο αρχαίος Ρωμαίος ρήτορας Κικέρων ήταν εκείνος που χρησιμοποίησε για πρώτη φορά τον όρο ως μια αγροτική μεταφορά για να περιγράψει την καλλιέργεια της ψυχής, την “cultura animi”. Τα έργα του Κικέρωνα συγκαταλέγονται ανάμεσα στα πλέον σημαντικά στην παγκόσμια κουλτούρα – η κεντρική ιδέα είναι η καλλιέργεια μιας “φιλοσοφικής ψυχής” ως το ανώτερο δυνατό ιδανικό ανθρώπινης ανάπτυξης.

Αυτή η αρχική έννοια της κουλτούρας αξίζει οπωσδήποτε προσοχής στα πλαίσια της κατευθυνόμενης από την αγορά εποχής μας, στην οποία κυρίαρχη κουλτούρα είναι η ψυχαγωγία. Ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι τα συντριπτικά ποσοστά της μαζικής κουλτούρας, τηλεόρασης, ταινιών, διαφήμισης και πάνω απ’ όλα των ειδήσεων και της πολιτικής, φιλτράρονται μέσα από τα συμφέροντα ισχυρών ομίλων των μέσων ενημέρωσης. Ενδείξεις αυτής της τάσης είχαν εντοπιστεί με μεγάλη διορατικότητα στη δεκαετία του 1940 από τους κριτικούς θεωρητικούς, Τέοντορ Αντόρνο και Μαξ Χορκχάιμερ, οι οποίοι περιέγραψαν την τυποποιημένη, εμπορική παραγωγή και εμπορία της κουλτούρας στις καπιταλιστικές κοινωνίες ως “βιομηχανία της κουλτούρας”.

Στο βιβλίο τους, Η Διαλεκτική του Διαφωτισμού, οι Αντόρνο και Χορκχάιμερ άσκησαν κριτική στην βιομηχανία της κουλτούρας ως ένα μέσον ψυχοκοινωνικού ελέγχου που υπαγορεύει προτιμήσεις και νοοτροπίες, περιορίζει την δύναμη της φαντασίας του χρήστη των μέσων μαζικής ενημέρωσης και μετατρέπει ύπουλα το σκεπτόμενο, διορατικό υποκείμενο σε μη σκεπτόμενο, παθητικό καταναλωτή. Τόνισαν τα προβλήματα που συνδέονται με κάθε σύστημα που «αφομοιώνει τους καταναλωτές του εκ των άνω», είτε είναι ολοκληρωτισμός είτε μονοπωλιακός καπιταλισμός, θεωρώντας ότι «στην προσπάθεια πραγμάτωσης φωτισμένων αξιών λογικής και τάξης, υπονομεύεται η ολιστική δύναμη του ατόμου».² Στην ανάλυσή τους δεν θεωρούν ότι όλα τα παράγωγα αυτού του συστήματος είναι ενδογενώς υποδεέστερα, αλλά ότι «έχουν αντικαταστήσει άλλες μορφές ψυχαγωγίας μη εκπληρώνοντας επαρκώς τους σημαντικούς ρόλους που παίζουν οι καταργηθείσες πλέον, πηγές κουλτούρας.³

Είτε συμφωνούμε είτε όχι με αυτήν την ανάλυση, βλέπουμε μέσα από ένα εσωτερικό πρίσμα ότι τις δυνάμεις της τυποποίησης λειτουργούν σε πολλούς τομείς, όπως και στην κουλτούρα. Όλα αυτά αποτελούν μέρος της αντίδρασης της ανθρωπότητας σε μία από τις επτά μεγάλες ακτίνες ζωής – την Έβδομη Ακτίνα Τελετουργίας και Τάξης – που κερδίζει διαρκώς δύναμη και κυρίαρχη θέση. Αυτή η ενέργεια «επιβάλλει ορισμένους ρυθμούς πάνω στην ανθρωπότητα», ενώ η πρωταρχική κοσμική λειτουργία της είναι «να εκτελέσει το μαγικό έργο της συγχώνευσης πνεύματος και ύλης για να παραγάγει την εκδηλωμένη μορφή με την οποία η ζωή θα αποκαλύψει τη δόξα του Θεού». Ωστόσο, θα χρειαστεί χρόνος προκειμένου η ανθρωπότητα να μάθει πώς να συνεργάζεται συνετά και επιδέξια με αυτόν τον μεγάλο σκοπό.

Στα κείμενα της Αλίκης Μπέιλη διαβάζουμε ότι: …έκφραση αυτών των ρυθμών είναι επίσης τα τωρινά μεγάλα πειράματα εθνικής τυποποίησης και οργάνωσης, όπως εκδηλώνονται μέσα από τις μάζες κάθε έθνους… Όμως η νέα εποχή βρίσκεται στο δρόμο της και τίποτε δεν μπορεί να εμποδίσει αυτό που ορίζουν τα άστρα και συνεπώς προβλέπει η Ιεραρχία των καθοδηγητριών Διανοιών. Οι νέοι εκτελεστικοί που θα διαδεχθούν τους τωρινούς δικτάτορες και εξουσίες θα αναλάβουν τον έλεγχο γύρω στο 1955, και θα είναι ζηλωτές και μαθητές της έβδομης ακτίνας στην πλειονότητα των περιπτώσεων· η ικανότητά τους για ολοκλήρωση και συγχώνευση στις ορθές γραμμές θα επιφέρει τότε γοργά την αναγκαία διεθνή κατανόηση…

…παρότι η εκπλήρωση της προφητείας είναι αναπόφευκτη, όμως ο παράγοντας του χρόνου μπορεί να μην αποβεί όπως υποδείχθηκε. Αυτό οφείλεται στο ότι οι καταπονημένοι ανθρώπινοι μηχανισμοί εκείνων στους οποίους ανατέθηκε το έργο μπορεί να αποτύχουν να αντιδράσουν σωστά ή την κατάλληλη στιγμή. Οι εισερχόμενοι αυτοί ζηλωτές και μαθητές της έβδομης ακτίνας μπορεί να κάνουν λάθη και μπορεί να εκτελέσουν το έργο τους με τέτοιο τρόπο ώστε να προκύψει καθυστέρηση.⁴

Παρά την αρχική πρόοδο μετά το 1955, μια οικονομική μορφή παγκοσμιοποίησης ξεκίνησε τη δεκαετία του 1980 που δεν συμμορφώνεται με την πνευματική απαίτηση της «ανοικοδόμησης του ιερού της ανθρώπινης ζωής» και της «αναδιανομής των παγκόσμιων πόρων σύμφωνα με τον θεϊ-
κό σκοπό». Η πιθανή καθυστέρηση που είχε αναφερθεί είναι γεγονός και η ανάπτυξη του οράματος του Κικέρωνα για τη «φιλοσοφική ψυχή» έχει παρεκτραπεί. Προς ενθάρρυνσή μας όμως, τα κείμενα της Αλίκης Μπέιλη αναφέρουν στη συνέχεια ότι το περιθώριο διαφοράς στο χρονοδιάγραμμα της υλοποίησης θα είναι μόνο «μεταξύ εκατό και τριακοσίων ετών» και στο μεσοδιάστημα:
Μεγάλο μέρος της επιτυχίας στα προσεχή σημαντικά έτη εξαρτάται από το έργο που θα κάνουν όλοι όσοι θα συνδέονται (έστω και αμυδρά) με το Νέο Όμιλο Υπηρετών του Κόσμου. Αν η κοινή γνώμη εκπαιδευθεί στα νέα ιδεώδη, η ορμή της διογκούμενης αυτής παλίρροιας θα διευκολύνει πολύ το έργο των εκτελεστικών της έβδομης ακτίνας, και σε ορισμένες περιπτώσεις θα αποτελέσει γι’ αυτούς τη γραμμή της ελάχιστης αντίστασης…⁵

Ο Νέος Όμιλος Εξυπηρετητών του Κόσμου αυξάνει τώρα σε μέγεθος και επιρροή με μια πληθώρα από δημιουργικές ιδέες, σε ανταπόκριση προς τις τρέχουσες προκλήσεις, ενώ επίσης υπάρχουν αρκετές ενδείξεις ότι αυτόν τον καιρό λαμβάνει χώρα μια επανευθυγράμμιση με το Θείο Σχέδιο μέσα από ένα πλήθος πρωτοβουλιών που διερευνούν πώς μια νέου τύπου κουλτούρα μπορεί να ριζώσει σε κάθε γωνιά του κόσμου. Πουθενά αυτό δεν εί-ναι τόσο σημαντικό όσο στη φιλοσοφία της εκπαίδευσης, καθώς ο τρόπος που εκπαιδεύουμε επηρεάζει τη σκέψη, την αντίληψη, την επιθυμία και τη δράση σε κάθε τομέα της ανθρώπινης προσπάθειας. Ουσιαστικής σημασίας στο σημείο αυτό είναι η παγκόσμια πρωτοβουλία της ΟΥΝΕΣΚΟ Το μέλλον της εκπαίδευσης – Μαθαίνοντας να μετασχηματιζόμαστε (Futures of Education: Learning to Become). Αυτός ο νέος στόχος για την εκπαίδευση έχει περιγραφεί ως «παγκόσμια ιθαγένεια για την ανθρώπινη άνθηση»”,⁶ και το πνεύμα αυτού του ιδεώδους χαρακτηρίζει την έκθεση ορόσημο που μόλις δημοσιεύτηκε: Οραματιζόμενοι από κοινού το μέλλον μας – ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο για την εκπαίδευση (Reimagining our futures together: a new social contract for education). Η έκθεση χρησίμευσε ως το βασικό έγγραφο αναφοράς για την πρόσφατη σύνοδο κορυφής των Ηνωμένων Εθνών με θέμα Μετασχηματίζοντας την Εκπαίδευση (Transforming Education).

Αυτή η έννοια της ανθρώπινης άνθησης απασχολεί τώρα τον νου πολλών φωτισμένων στοχαστών και συνδυάζεται άψογα με τη χρήση του όρου “κουλτούρα” από τον Κικέρωνα, καθώς η άνθηση έχει επίσης τις μεταφορικές ρίζες της στο φυτικό βασίλειο – από το λατινικό florere «ανθίζω, ευδοκιμώ, ακμάζω». Η μελέτη για την παγκόσμια άνθηση (The Global Flourishing Study) είναι ένα εμπνευσμένο παράδειγμα ενός τέτοιου σκεπτικού – μια πρωτοβουλία ύψους 43 εκατομμυρίων δολαρίων που διεξάγεται σε 22 χώρες και εξετάζει τι σημαίνει η άνθηση και ποιοι παράγοντες την προωθούν, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου που διαδραματίζει η θρησκεία. Μια άλλη πρωτοβουλία – Οι ανθρωπιστικές σπουδές και το πρόγραμμα ανθρώπινης άνθησης (The Humanities and Human Flourishing Project) – αποτελεί μια διεπιστημονική συνεργασία με κορυφαίους ερευνητές σε όλο τον κόσμο που διερευνά τη σύνδεση μεταξύ των τεχνών και των ανθρωπιστικών επιστημών και της ευημερίας. Ο Διευθυντής Προγράμματος, Τζέιμς Παβέλσκι (James Pawelski), εξηγεί ότι τα ερωτήματα σχετικά με την “Ευζωία” και τον τρόπο με τον οποίο ακμάζουμε θέτονταν παραδοσιακά στα πλαίσια της φιλοσοφίας, της λογοτεχνίας, του θεάτρου και της τέχνης· ωστόσο στις μέρες μας:
«η στρατηγική προσέγγιση σε αυτά τα ερωτήματα απευθύνεται περισσότερο στις κοινωνικές επιστήμες… οι κοινωνικές επιστήμες αρέσκονται στη μέτρηση των πραγμάτων… οι τέχνες και οι ανθρωπιστικές επιστήμες τείνουν να ενδιαφέρονται για το νόημα… κι έτσι, με την κοινή συνεργασία τους, ίσως μπορέσουμε να μάθουμε πώς να μετράμε ολοένα και πιο σημαντικά πράγματα».⁷

Η έννοια της άνθησης αποδίδεται στον Δρα Μάρτιν Σέλιγκμαν (Martin Seligman), ο οποίος χρησιμοποίησε την εναρκτήρια ομιλία του ως επικείμενος πρόεδρος της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας το 1998 για να μεταθέσει την εστίαση από την ψυχική ασθένεια και την παθολογία στη μελέτη αυτού που είναι αγαθό και θετικό στη ζωή. Το θέμα της προεδρίας του σηματοδότησε την αρχή ενός νέου τομέα στην ψυχολογία γνωστού ως Θετική Ψυχολογία, μια προσέγγιση που βασίζεται στο έργο πρωτοπόρων της Ανθρωπιστικής Ψυχολογίας όπως ο Αβραάμ Μάσλοου. Ωστόσο, ακόμη και στην Αρχαία Ελλάδα, ο Αριστοτέλης προώθησε την έννοια της ευδαιμονίας⁸ – την κατάσταση της ανθρώπινης άνθησης ή ευζωίας». Ο όρος συχνά παρερμηνεύεται ως ευτυχία, όμως ελάχιστη σχέση έχει με μια ευχάριστη νοητική και συναισθηματική κατάσταση. Ορίζεται ακριβέστερα ως «η ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με την “τελεία” ή “αρίστη” αρετή» ή «ενέργεια σύμφωνη με την λογική, την ύψιστη του ανθρώπου λειτουργία [“ψυχής ενέργεια κατά λόγον”]».⁹

Κομβική ως προς την έννοια της ανθρώπινης άνθησης είναι για την ανθρωπότητα η ανάγκη να κινηθεί προς πιο ουσιαστικούς τύπους δημιουργικότητας προκειμένου να διασφαλιστεί ότι θα έρθει σε πραγμάτωση η απροσμέτρητη ποικιλία ποιοτήτων και δυνατοτήτων του Θείου Σχεδίου που αναζητά έκφραση μέσω της ανθρώπινης συνείδησης. Αυτό μας επαναφέρει στην ποιοτική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στην κουλτούρα, όπως την είχε αρχικά οραματιστεί ο Κικέρωνας και την ψυχαγωγία· η διαφορά αυτή καθορίζεται από τη θέση του σημείου έντασης που δημιουργεί στην ανθρώπινη ψυχή. Στόχος για την ανθρωπότητα είναι η συλλογική ανύψωση της συνείδησης από την συναισθηματική στην ενορατική φύση μέσω ενός σημείου έντασης στο νοητικό πεδίο. Ο ρόλος της πνευματικής κουλτούρας –τοπικής και παγκόσμιας– είναι να προετοιμάσει τη συνείδηση για αυτόν τον μετασχηματισμό μέσα από μια πιο ενεργητική ενασχόληση με τις τέχνες, τις ανθρωπιστικές και τις κοινωνικές επιστήμες. Η ανθρωπότητα αυτή τη στιγμή έχει ανάγκη από μια νέα δυναμική κουλτούρα –τέτοια που πραγματικά καλλιεργεί και εκπολιτίζει– και η οποία, σύμφωνα με τα λόγια της βιολονίστριας και επιχειρηματία στον τομέα της κουλτούρας, Ζαν Κάρλιν (Jan Karlin), θα μετασχηματίσει την Εποχή της Ψυχαγωγίας σε μια Εποχή Δημιουργικότητας.¹⁰

Στην συντροφικότητα του Ενός Έργου,
Lucis Trust

1. Online Etymology Dictionary
2. Paddy Scanell, Media and Communication, σ. 47
3. John Durham Peters, The Subtlety of Horkheimer and Adorno, σ. 70
4. Αλίκη Μπέιλη, Εσωτερική Ψυχολογία, Τόμ. I, σσ. 365-7
5. Αυτόθι, σ. 368
6. Dr Anantha Duraiappah, Dr Nandini Chatterjee Singh, Education: Global citizenship for human flourishing, Open Access Government, (digital publication)
7. James Pawelski, The Art and Science of Human Flourishing, YouTube video
8. Η έννοια τέθηκε αρχικά από τον Σωκράτη και καταγράφηκε στα έργα του Πλάτωνα.
9. Internet Encyclopaedia of Philosophy
10. Jan Karlin, What’s Next? Creativity in the Age of Entertainment

View UK version

View US version