Wereldwijd staat de relatie tussen onderwijs en democratie opnieuw onder druk. De opkomst van autoritair populisme, verkeerde informatie via online media, politieke polarisatie en aanvallen op de academische vrijheid stellen de democratische functie van het onderwijs op de proef. In veel landen wordt burgerschapsvorming beperkt of gepolitiseerd. Bovendien verschuift de toenemende marketing van onderwijs – waarbij onderwijs wordt behandeld als een handelswaar in plaats van een publiek goed – de focus van burgerschap naar productiviteit. Deze economische framing marginaliseert de democratische missie van het onderwijs en dreigt apolitieke, niet-geëngageerde individuen voort te brengen die uitsluitend gericht zijn op privégewin.
Alice Bailey schrijft: Ware democratie “zal wederom mogelijk gemaakt worden door een juist gebruik van de opvoedingssystemen en door de mensen gestadig te oefenen in het onderkennen van de fijnere waarden, het beter inzicht, het hoger gestemde idealisme, de geest van synthese en coöperatieve eenheid. Coöperatieve eenheid verschilt van een gedwongen eenheid hierin, dat de subjectieve geest en de objectieve vorm naar één erkend doel toewerken”. [Het naar buitentreden van de Geestelijke Hiërarchie, blz. 52]
De rol van het onderwijs in deze tijd van grote transitie is cruciaal. Als we de lat erg hoog leggen, zouden we kunnen zeggen dat het de kloof tussen intellect en intuïtie, tussen burgerschap en discipelschap moet overbruggen. Het moet individuen niet alleen voorbereiden op werk of stemmen, maar ook op dienstbaarheid, samenwerking en het herstel van menselijke waarden op planetaire schaal. Laten we echter niet vergeten dat UNESCO meldt dat, ondanks de trage vooruitgang gedurende tientallen jaren, wereldwijd nog steeds ongeveer 251 miljoen kinderen niet naar school gaan. Vanuit een puur maatschappelijk standpunt ondermijnt onderwijsongelijkheid de democratie. Vanuit esoterisch oogpunt belemmert het ook de evolutionaire reis van het geestelijke Zelf, de ziel. Wanneer toegang tot kwaliteitsonderwijs ontbreekt, belemmert dit zowel de vrije deelname aan het democratische proces als het innerlijk ontwaken. Onrechtvaardigheid in het onderwijs is niet alleen een mislukking van het beleid. Het is een geestelijke noodsituatie. Het negeren van de ontwikkeling van onderwijsprocessen in welke groep mensen dan ook is in strijd met het beginsel van juiste menselijke verhoudingen. Om dit aan te pakken is meer nodig dan hervorming – het vereist een opnieuw sacraliseren van het onderwijs en een herzien van het gevoel van doelgerichtheid.
Zonder in te gaan op de details van verschillende landen of regio's, is het redelijk om te zeggen dat het onderwijs wereldwijd nog steeds grotendeels gericht is op de accumulatie van feiten, concurrentie en economisch succes in plaats van op de fijnere waarden. Dit weerspiegelt hoe de meeste mensen de wereld nog steeds zien: als materieel in plaats van spiritueel. Veel van het werk van UNESCO om onderwijs wereldwijd te garanderen – zonder iemand achter te laten – is geen uitzondering.
Onderwijs speelt een cruciale rol bij de vorming van de burger. Het verschaft individuen niet alleen kennis van hun rechten en verantwoordelijkheden, het bevordert ook kritisch denken en moedigt deelname aan het openbare leven aan. John Dewey, een vooraanstaand onderwijsfilosoof uit de vorige eeuw, betoogde in Democratie en Onderwijs dat democratie in elke generatie herboren moet worden en dat onderwijs de vroedvrouw is. Democratie is niet iets dat voor eens en voor altijd is bereikt: het is een proces dat voortdurend moet worden gevoed. Zonder wijdverbreide toegang tot kwaliteitsonderwijs kunnen de burgers niet op een zinvolle manier deelnemen aan democratische processen. Gert Biestra is een moderne onderwijsdenker wiens ideeën invloedrijk zijn geweest en zelfs zijn geïmplementeerd in het Finse nationale kerncurriculum voor onderwijs. In Learning Democracy in School and Society betoogt hij dat bij de vormgeving van burgeronderwijs zich moet richten op drie onderwerpen: kwalificatie, socialisatie en subjectificatie. Kwalificatie gaat over het geven van de kwalificaties aan studenten om te functioneren als onderdeel van de beroepsbevolking en, meer in het algemeen, als gekwalificeerde leden van de samenleving. Socialisatie omvat het doorgeven van sociale, politieke en culturele waarden en gedragingen die gericht zijn op het behoud van de samenleving. De socialiserende functie van de school is het (re-)produceren van bestaande cultuur door het doorgeven van culturele normen en tradities. Subjectificatie gaat over studenten die persoonlijkheden worden en zich realiseren dat ze de vrijheid hebben om in elke levenssituatie op een bepaalde manier te handelen, of niet te handelen. Subjectificatie is een uitdagend begrip. Het gaat hierbij om de ontwikkeling van vaardigheden, bijvoorbeeld om het navigeren door de spanningen tussen idealen en de werkelijkheid. Het beheersen van deze spanningen krijgt een ethische en empathische focus door studenten aan te moedigen hun begrip van wat goed en juist is voor henzelf, maar ook voor de mensen en de wereld om hen heen te verfijnen en te verdedigen.
Historisch gezien zijn er verschillende alternatieve onderwijssystemen geëvolueerd en zijn ze nog steeds in ontwikkeling: Waldorf, Montessorischool en Reggio Emilla-school bijvoorbeeld [zie bit.ly/...]. Er zijn veel initiatieven die voortbouwen op deze concepten, vooral in Scandinavische en andere goed ontwikkelde landen. Zo gaf de Peace School, een basisschool in Nederland, een presentatie in het kader van de recente viering van de International Day of Conscience in Genève. Ook in het hoger onderwijs speelt vrede en vredeseducatie een prominentere rol. Het is misschien geen toeval dat het Geneva Graduate Institute is gehuisvest in het Maison de la Paix (Huis van de Vrede). Het Graduate Institute is een onderzoeksuniversiteit op master niveau in Genève, die zich toelegt op het produceren van “kennis en expertise op het gebied van internationale betrekkingen, ontwikkelingskwesties, mondiale uitdagingen en bestuur”. Naarmate de wereldwijde uitdagingen en het politieke klimaat complexer worden, is samenwerking tussen de entiteiten van de Verenigde Naties belangrijker dan ooit. Daartoe werken de University for Peace (UPEACE) en het United Nations Institute for Training and Research (UNITAR) samen om gezamenlijke master- en certificaatprogramma's aan te bieden.
Democrat, gefinancierd door de Europese Unie, biedt een zeer rijke hoeveelheid bronnen over onderwijs voor democratie. De Democrat Horizon Blog van het project geeft perspectieven uit verschillende Europese landen. Een voorbeeld van de blog is het AKA-project (Awareness, Knowledge, Action), dat het volgende bevordert:
De transformerende kracht van Wereldburgerschapseducatie (GCE) als fundament voor democratische participatie. Jongeren die zich bezighouden met GCE ontwikkelen essentiële competenties zoals:
• Kritisch denken: het verbeteren van het vermogen om complexe sociale kwesties te analyseren, te bevragen en te begrijpen.
• Empathie en sociaal bewustzijn: het bevorderen van gevoeligheid voor diversiteit, tolerantie en solidariteit tussen generaties.
• Actieve burgerschapsvaardigheden: Deelname aan democratische processen, belangenbehartiging en door de gemeenschap aangestuurde initiatieven aanmoedigen.
• Milieu- en sociale verantwoordelijkheid: het bevorderen van klimaatrechtvaardigheid, duurzame economische modellen en gendergelijkheid als integraal onderdeel van maatschappelijke betrokkenheid.
In plaats van alleen een politiek systeem te zijn, kan democratie worden gezien als een overgangsvorm die de weg vrijmaakt voor een meer verenigd planetair bestuur op basis van geestelijke beginselen. Want als de democratie zich wil ontwikkelen, moeten burgers hun identiteit uitbreiden tot voorbij ras, natie of klasse om de 'Ene Mensheid' te omarmen.
Dit vraagt om een nieuw type wereldburger, geleid door:
• Innerlijk zelfbewustzijn
• Een toewijding aan rechtvaardigheid, niet alleen legaliteit
• Verantwoordelijkheid ten opzichte van de mensheid als geheel
• Bereidheid om te dienen, niet te domineren
Traditionele onderwijssystemen, gericht op competitie en individueel succes, onderdrukken vaak deze bredere identiteit. Toch zijn groepsbewustzijn, intelligente liefde en intuïtief begrip kwaliteiten die essentieel zijn voor een toekomstige functionerende democratie gebaseerd op geestelijke beginselen.
