Σε όλο τον κόσμο, η σχέση μεταξύ εκπαίδευσης και δημοκρατίας αντιμετωπίζει νέες πιέσεις. Η άνοδος του αυταρχικού λαϊκισμού, η διαδικτυακή παραπληροφόρηση, η πολιτική πόλωση και οι επιθέσεις στην ακαδημαϊκή ελευθερία θέτουν υπό αμφισβήτηση τη δημοκρατική λειτουργία της εκπαίδευσης. Σε πολλές χώρες, η εκπαίδευση των πολιτών υποβαθμίζεται ή παίρνει κομματικό χαρακτήρα. Επιπλέον, το αυξανόμενο μάρκετινγκ της εκπαίδευσης –που αντιμετωπίζει την εκπαίδευση ως εμπορευματοποιημένο και όχι ως δημόσιο αγαθό– μετατοπίζει το επίκεντρό της από την ιδιότητα του πολίτη στην παραγωγικότητα. Αυτή η οικονομική πλαισίωση περιθωριοποιεί τη δημοκρατική αποστολή της εκπαίδευσης και κινδυνεύει να δημιουργήσει απολιτικά, αποσυνδεδεμένα άτομα, με αποκλειστική εστίαση στο ιδιωτικό κέρδος.
Η Αλίκη Μπέιλη σημειώνει: Η αληθινή δημοκρατία «θα καταστεί δυνατή μέσω της ορθής χρήσης των συστημάτων εκπαίδευσης και της σταθερής επιμόρφωσης του λαού ώστε να αναγνωρίζει τις ευγενέστερες αξίες, την ορθότερη άποψη, τον ανώτερο ιδεαλισμό και το πνεύμα της σύνθεσης και της συνεργατικής ενότητας. Η συνεργατική ενότητα διαφέρει από μια επιβεβλημένη ενότητα στο ότι το υποκειμενικό πνεύμα και η αντικειμενική μορφή λειτουργούν προς ένα αναγνωρισμένο σκοπό». [Εξωτερίκευση της Ιεραρχίας, σ. 52].
Ο ρόλος της εκπαίδευσης σε αυτή την εποχή της μεγάλης μετάβασης είναι κομβικός. Θέτοντας τον πήχη πολύ ψηλά, θα λέγαμε ότι πρέπει να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ διανόησης και ενόρασης, μεταξύ ιδιότητας του πολίτη και μαθητείας. Θα πρέπει να προετοιμάζει τα άτομα όχι μόνο για την αγορά εργασίας ή την ψήφο, αλλά και για την υπηρεσία, τη συνεργασία και την ανασυγκρότηση των ανθρώπινων αξιών σε πλανητική κλίμακα. Ας μην ξεχνάμε, πάντως, ότι σύμφωνα με εκθέσεις της UNESCO reports, παρά την αργή πρόοδο πολλών δεκαετιών, περίπου 251 εκατομμύρια παιδιά παγκοσμίως εξακολουθούν να μην πηγαίνουν σχολείο. Από καθαρά δημόσια άποψη, η εκπαιδευτική ανισότητα υπονομεύει τη δημοκρατία. Από εσωτερική άποψη, εμποδίζει επίσης την εξελικτική πορεία του πνευματικού Εαυτού, της ψυχής. Όταν απουσιάζει η πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση, παρεμποδίζονται, εξίσου, η ελεύθερη συμμετοχή στη δημοκρατική διαδικασία και η εσωτερική αφύπνιση. Η εκπαιδευτική αδικία δεν αποτελεί απλά μια αποτυχία πολιτικής∙ συνιστά μια πνευματική κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η περιφρόνηση της ανάπτυξης των εκπαιδευτικών διαδικασιών για οποιαδήποτε ανθρώπινη ομάδα παραβιάζει την αξιακή αρχή των ορθών ανθρώπινων σχέσεων. Η αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος προϋποθέτει κάτι περισσότερο από μεταρρυθμίσεις – απαιτεί την επαναπροσδιορισμό της εκπαίδευσης και μια αναθεωρημένη αίσθηση σκοπού.
Χωρίς να υπεισέλθουμε σε λεπτομέρειες για διάφορες χώρες ή περιφέρειες, εύλογα θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η εκπαίδευση σε παγκόσμια κλίμακα εξακολουθεί να εστιάζεται σε σημαντικό βαθμό στην αποθησαύριση δεδομένων, στον ανταγωνισμό και στην οικονομική επιτυχία και όχι στις πιο εξευγενισμένες αξίες. Αυτό αντανακλά τον τρόπο με τον οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι εξακολουθούν να βλέπουν τον κόσμο· περισσότερο ως υλικό παρά ως πνευματικό. Και, η UNESCO, σε μεγάλο μέρος του έργου της για τη διασφάλιση της εκπαίδευσης παγκοσμίως –χωρίς να αφήνει κανέναν πίσω– δεν αποτελεί εξαίρεση.
Η εκπαίδευση διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση του πολίτη. Όχι μόνο παρέχει στα άτομα γνώση των δικαιωμάτων και των υποχρεώσεών τους, αλλά προάγει την κριτική σκέψη και ενθαρρύνει τη συμμετοχή στη δημόσια ζωή. Ο Τζον Ντιούι (John Dewey), διαπρεπής εκπαιδευτικός φιλόσοφος του περασμένου αιώνα, υποστήριξε στο βιβλίο του «Δημοκρατία και Εκπαίδευση» ότι η δημοκρατία θα πρέπει να αναγεννάται σε κάθε γενιά και η εκπαίδευση είναι η μαμή της. Η δημοκρατία δεν είναι κάτι που επιτυγχάνεται μονομιάς· είναι μια διαδικασία που πρέπει να καλλιεργείται συνεχώς. Χωρίς ευρεία πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση, το σώμα των πολιτών δεν μπορεί να συμμετάσχει ουσιαστικά στις δημοκρατικές διαδικασίες. Ο Γκερτ Μπιέστρα (Gert Biestra) είναι ένας σύγχρονος εκπαιδευτικός-στοχαστής, του οποίου οι ιδέες έχουν επιδράσει, και μάλιστα ενσωματωθεί, στο Εθνικό Βασικό Πρόγραμμα Σπουδών για την Εκπαίδευση της Φινλανδίας. Υποστηρίζει στο βιβλίο του «Μάθηση της δημοκρατίας στο σχολείο και την κοινωνία», ότι για τη διάπλαση των πολιτών η εκπαίδευση πρέπει να ασχολείται με τρία θέματα: κατάρτιση, κοινωνικοποίηση και υποκειμενοποίηση. Η επιμόρφωση στοχεύει να παρέχει στους σπουδαστές τα προσόντα που τους επιτρέπουν να λειτουργούν ως μέλη του εργασιακού δυναμικού και, ευρύτερα, ως εξειδικευμένα μέλη της κοινωνίας. Η κοινωνικοποίηση περιλαμβάνει τη μετάδοση κοινωνικών, πολιτικών και πολιτιστικών αξιών και συμπεριφορών που αποσκοπούν στη διατήρηση της κοινωνίας. Η κοινωνικοποιητική λειτουργία του σχολείου είναι η (ανα)παραγωγή της υπάρχουσας κουλτούρας μέσω της μετάδοσης πολιτισμικών κανόνων και παραδόσεων. Η υποκειμενοποίηση σημαίνει ότι οι σπουδαστές καθίστανται πολίτες και συνειδητοποιούν ότι έχουν την ελευθερία να ενεργούν ή να μην ενεργούν με συγκεκριμένους τρόπους σε κάθε κατάσταση της ζωής τους. Η υποκειμενοποίηση είναι μια περίπλοκη έννοια. Περιλαμβάνει την ανάπτυξη δεξιοτήτων, π.χ. την διευθέτηση εντάσεων μεταξύ ιδανικών και πραγματικότητας. Η διαχείριση αυτών των εντάσεων αποκτά μια ηθική και ενσυναίσθητη εστίαση, ενθαρρύνοντας τους σπουδαστές να βελτιώσουν και να υπερασπιστούν την κατανόησή τους για ό,τι είναι ορθό και καλό για τους ίδιους, όσο και για τους ανθρώπους και τον κόσμο γύρω τους.
Ιστορικά, δημιουργήθηκαν διάφορα εναλλακτικά εκπαιδευτικά συστήματα, τα οποία συνεχίζουν να εξελίσσονται και να ευδοκιμούν μέχρι σήμερα, όπως τα σχολεία Waldorf, Montessori, and Reggio Emilla. Υπάρχουν πολλές πρωτοβουλίες που στηρίζονται σε αυτές τις ιδέες, ιδίως στις σκανδιναβικές και άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Επί παραδείγματι, το Σχολείο της Ειρήνης (Peace School), ένα δημοτικό σχολείο στην Ολλανδία έκανε μια παρουσίαση στο πλαίσιο του πρόσφατου εορτασμού της Διεθνούς Ημέρας Συνείδησης (International Day of Conscience) στη Γενεύη. Στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, η ειρήνη και η εκπαίδευση για την ειρήνη διαδραματίζουν επίσης έναν εξέχοντα ρόλο. Δεν είναι ίσως τυχαίο, ότι το Ινστιτούτο Μεταπτυχιακών Σπουδών της Γενεύης φιλοξενείται στο Σπίτι της Ειρήνης (Maison de la Paix). Το Ινστιτούτο Μεταπτυχιακών Σπουδών είναι ένα πανεπιστήμιο μεταπτυχιακού επιπέδου έρευνας στη Γενεύη, αφιερωμένο στην παραγωγή «γνώσης και εμπειρογνωμοσύνης σε θέματα διεθνών σχέσεων, ανάπτυξης, παγκόσμιων προκλήσεων και διακυβέρνησης». Καθώς οι παγκόσμιες προκλήσεις και το πολιτικό κλίμα περιπλέκονται όλο και περισσότερο, η συνεργασία μεταξύ οργανισμών των Ηνωμένων Εθνών καθίσταται ουσιαστικότερη από ποτέ. Για το σκοπό αυτό, το Πανεπιστήμιο για την Ειρήνη (UPEACE) και το Ινστιτούτο Εκπαίδευσης και Έρευνας των Ηνωμένων Εθνών (UNITAR) συνεργάζονται για να προσφέρουν κοινά προγράμματα μεταπτυχιακών σπουδών και πιστοποιήσεων.
Το Democrat, Ένωση, προσφέρει ένα πολύ πλούσιο υλικό για την Εκπαίδευση στη Δημοκρατία. Το ιστολόγιο Democrat Horizon Blog του προγράμματος παρέχει απόψεις από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες. Ένα παράδειγμα από το ιστολόγιο είναι το AKA (Ενημέρωση, Γνώση, Δράση), στο οποίο προωθείται.
Η μετασχηματιστική δύναμη της Εκπαίδευσης για την Παγκόσμια Ιδιότητα του Πολίτη (GCE) ως θεμέλιο για τη δημοκρατική συμμετοχή. Οι νέοι που ασχολούνται με την GCE αναπτύσσουν βασικές ικανότητες όπως:
- Κριτική Σκέψη: Ενδυνάμωση της ικανότητας ανάλυσης, αμφισβήτησης και κατανόησης σύνθετων κοινωνικών ζητημάτων.
- Ενσυναίσθηση και Κοινωνική Ευαισθητοποίηση: Προώθηση της ευαισθησίας στη διαφορετικότητα, την ανεκτικότητα και την αλληλεγγύη μεταξύ των γενεών.
- Δεξιότητες στην Ιδιότητα του Πολίτη: Ενθάρρυνση για συμμετοχή σε δημοκρατικές διαδικασίες, προάσπιση δικαιωμάτων και πρωτοβουλίες με γνώμονα την κοινότητα.
- Περιβαλλοντική και Κοινωνική Ευθύνη: Προώθηση της δίκαιης κλιματικής αντιμετώπισης, των βιώσιμων οικονομικών μοντέλων και της ισότητας των φύλων ως ολοκληρωμένη συμμετοχή του πολίτη.
Αντί για ένα απλώς πολιτικό σύστημα, η δημοκρατία μπορεί να θεωρηθεί ως μια μεταβατική μορφή που ανοίγει το δρόμο προς μια πιο ενοποιημένη πλανητική διακυβέρνηση βασισμένη σε πνευματικές αρχές. Διότι, αν η δημοκρατία πρόκειται να εξελιχθεί, οι πολίτες χρειάζεται να διευρύνουν την ταυτότητά τους πέρα από φυλή, έθνος ή τάξη και να συμπεριλάβουν τη «Μία Ανθρωπότητα».
Αυτό απαιτεί έναν νέο τύπο παγκόσμιου πολίτη με γνώμονα:
- Εσωτερική αυτοσυνείδηση
- Δέσμευση σε αυτό που είναι δίκαιο και όχι απλά νόμιμο
- Ευθύνη απέναντι στην ανθρωπότητα ως σύνολο
- Προθυμία για υπηρεσία και όχι για επιβολή
Τα παραδοσιακά εκπαιδευτικά συστήματα, που εστιάζουν στον ανταγωνισμό και την ατομική επιτυχία, συχνά καταστέλλουν αυτή την ευρύτερη ταυτότητα. Ωστόσο, η ομαδική συνείδηση, η νοήμων αγάπη και η ενορατική κατανόηση είναι ποιότητες απαραίτητες για μια μελλοντική λειτουργική δημοκρατία βασισμένη σε πνευματικές αρχές.
